Sikukkut ikaarfimmut, Pikialasorsuup pingaaruteqassusaa pillugu nangeqattaartumut nutaamut tikilluarit. Kalaallit Nunaanni Canadamilu immikkut ilisimasallit apersorneqarnerat aqqutigalugu Issittumi uumassusillit ataqatigiiaarneranni soqutiginarnerpaat pillugit ilikkagaqarnerussaagut.

Ilisimatusartut Issittumi uumassusillit assigiinngisitaarnerannik nalilersuigaangamik sumiiffimmi tassani uumaffinnaani pingaarnertut Pikialasorsuaq oqaluttuarisaanermi taaneqartarsimavoq – aamma Kalaallit Nunaata imartaani tamani uumasoqarfiunerpaalluni.

Ammalataq Kalaallit Nunaata Canadamilu Umimmaat nunaata akornanni 85.000 kvadratmeterisut annertussuseqarpoq Kalaallit Nunaannilu Pikialasorsuartut ilisimaneqarluni Nunavunnilu Sarvajuartut ilisimaneqarluni. Biologi Tom Christensen ilisimatusartut allat suleqatigalugit tamaani ilisimatusarnernik katersuisimavoq, nunanilu tamalaani piumasaqaatit atorlugit sumiiffiup imaani uumasunut assigiinngitsunut sooq pingaaruteqarneranik ilusilersuillunilu paasiniaalluni.

”Uumasut assigiinngisitaarnerannut nuani tamalaani nunanilu uuttuutini Pikialasorsuaq qaffasissorujussuarmiippoq,” Christensen, Københavnip avataani Aarhus Universitetimi tunngaveqartoq, oqarpoq.

Ilisimatuussutsikkut nalunaarusiami 2017-imi innersuussutigineqarpoq uumasoqartorujussuunera issittumilu timmissanik imarmiunik miluumasunillu imarmiunik nalinginnaanngitsumik uumasoqartorujussuunera tunngavigalugit Pikialasorsuup nunarsuarmi kingornussassatut inissinneqarnissaa eqqarsaatersuutigineqartariaqartoq. Nalunaarusiani siusinnerusuni imaani uumassusillit assigiinngisitaarnerannut ammalatap nunarsuarmi pingaaruteqartuunera aamma oqaatigineqarsimavoq.

Christensen 2021-mi Canadami ilisimatuussutsikkut 2021-mut siunnersuinermut taaguuteqartumut ”Pikialasorsuarmut eqqaanullu økologimut isumaa, ilisimasani amigaatit kiisalu akornutaasunut pissutaasut”, siulittaasooqataavoq. Ammalataq pillugu ilisimatusarnerit nutaajunerpaat nalunaarusiami katersorneqarput, siunissamilu nakkutilliinissanut misissuinernullu sumiiffiit mianernartut paasineqarlutik.

Pikialasorsuup atanissaanut sikukkut ikaarfik aalajangiisuuvoq, taannalu ukiuuneri tamaasa ammalatap avannaani Naresip Ikerasaata eqqaani pinngortarpoq Sikuiuitsumiillu siku uninngatittarlugu. Imarpinni pisartut pisariusut, tamatumani sakkortuumik avannertarnera imaanilu sarfat inuussutissaqarluartut ilanngullugit, ammalatap ukiuunera tamaat tamarmi imaroqqatittarpaa. Tamatuma upernaakkut seqerngup qinngornera akulloqqussinnaalersittarpaa, tamatumalu planktonit upernaakkut siusissukkut amerlisarnerannut iluaqutaasarluni, sarfallu pilersitaannik pikialanermit immap qaanukartinneqartarlutik. Sermit ammalatamut atasut aannerat sarfaanneqartarput, tamannalu inuussutissaqarnerulerneranut aamma iluaqutaasarluni.

Pikialasorsuaq miluumasunit imarmiunit ukioq naallugu uumaffinnaarineqarpoq. Uumasut ilai imaani ammaannartumi ukiisarput, allalli upernaakkut nerisaqartarlutik piaqqiorlutillu. Issittumi miluumasut imarmiut assigiinngitsut tamaaniinnertik iluarisarpaat, soorlu qilalukkat qaqortat, arfiviit qilalukkallu qernertat, tamaani piaqqiortarlutik, nerisaqarlutik ingerlaarlutillu. Ammalataq kaajallallugu sikup sinaa aavernut uumaffiuvoq pingaarutilik, pingaartumik Kalaallit Nunaata tungaaniittoq, tassani uillunik naqqanilu uumasunik inuussuteqarlutik, Christensen oqarpoq. Tamaani ussuit, natsit nannullu aamma katersuuttarput.

Miluumasunik imarmiunik ikorfartuinerata saniatigut ammalataq timmissat imarmiut ingerlaartut millionilippassuit nerisaqarnerannut piaqqiornerannullu pingaaruteqarpoq. Taakkununnga ilaapput nunarsuarmi appaliarsoqarfiit annersaat Kalaallit Nunaanniittut. Timmissat taakku 80 procentii ukiut tamaasa tamaani katersuuttarput – nunarsuarmi timmissat imarmiut ataatsit katersuunneranni annerpaaq. Kalaallit Nunaanni appaqarfiisa taateraaqarfiisalu annerpaartaat aamma tamaaniipput. Ammalatami sinnilimmik eqalugaqarpoq (Boreogadus saida), uumasuni nerisaqatigiinni pingaarutilimmik inissisimasoq, soorlu aamma qaleraleqarlunilu allanik aalisagaqartoq.

Uumassusilinnik pisuussutit pissutigalugit ammalataq kaajallallugu sikup sinaa Kalaallit Nunaanni Canadamilu sineriammiunut miluumasunik imarmiunik, timmissanik imarmiunik aalisakkanillu piniarnermut pingaarutilerujussuusimavoq.

Kisianni Christensen oqarpoq, silap allanngoriartornera pissutigalugu Issittup kissakkiartornera sikukkut ikaarfimmut nillissutsip allanngorneranut, anorimut silallu qanoq inneranut malussarissumut pingaarutilimmut sunniuteqarsinnaasoq. Sikukkut ikaarfik qajannarsippat siku annertunerusoq ammalatamut appakaassinnaavoq, tamannalu sumiiffimmi uumasut amerlisarnerannik allannguissalluni.

”Pissutsit ilisimaneqanngitsut amerlapput,” Christensen oqarpoq. ”Timmissat imarmiut miluumasullu imarmiut silap allanngoriartorneranut malussaripput. Planktonit upernaakkut amerlisartarnerat allanngorsinnaavoq. Sumiiffimmi illeqqat pualasuut katitigaanerat allanngorsinnaavoq, soorlu tamanna Kalaallit Nunaata kitaa sineriaata kujataani sumiiffinni pisimasoq.”

Immap sikuani pissutsit allanngorarnerat miluumasunik imarmiunik timmissanillu imarmiunik piniarnermik pisariaqartitsisut sikup sinaanut angalaniarnerat ajornarsitissinnaavaa. Ilutigitillugu sumiiffimmi ilap allanngoriartornera pissutigalugu umiarsuit takornariartaatit tikissinnaalersippaat suliffissuaqarnikkullu ineriartorneq ammaallugu, taakkulu Pikialasorsuarmi imaani uumasunut sunniuteqarsinnaallutik.

Siunnersuinermik nalunaarusiami innersuussutigineqarpoq, Pikialasorsuarmut silap allanngoriartornerata sunniutai nalilersorumallugit ammalatami sikup sinaa eqqaanilu sermit nakkutigineqassasut.

”Taamaattoqassappat nunani tamalaani suleqatigiittoqartariaqarpoq,” Christensen oqarpoq.

Issittumi pinngortitami ataqatigiinnermi silap allanngoriartornerata sunniutai paasilluarnerujumallugit siunissami ilisimatusarnermik suliniutini ilisimatusartut inuiaqatigiillu Pikialasorsuup illuatungeriinneersut tamarmik peqataasariaqarput.

Paasisaqarnerorusuppit? Blogimut allaaserisaq siulleq uani atuaruk, aappa uani, imaluunnit Pikialasorsuup qanoq ittuunera pillugu titartagaq isiginnaarlugu.

Ruth Teichroeb Oceans Northimi suleqatitsinnut imassanik aalajangersimasumik pilersitsisuuvoq siornatigullu attaveqaqatigiinnermut tassani pisortaasimalluni. Canadami British Columbiami Sidneyimi najugaqarpoq.